‘Al lachend zegt de zot de waarheid, al spottend snijdt de schelm de dwaasheid’
ILL 1.1 Jheronimus Bosch, De keysnyding 1504-1505 (blz. 20)
‘Een pafferige man zit onderuitgezakt in een stoel. Een andere, met een trechter op het hoofd, buigt zich voorover en maakt een incisie in de kruin. Daaruit komt een bloem. Twee zonderlinge figuren kijken toe, alsof dit een alledaagse ingreep is. Alsof je zo, met een simpele snede, de zotheid uit iemands hoofd kunt halen.
Wendy Wauters was onmiddellijk gefascineerd toen ze De keisnijding van Jheronimus Bosch voor het eerst zag. Want wat gebeurt hier eigenlijk? Wordt deze man genezen of voor gek gezet? Was dit bedoeld als spot of als waarschuwing? En geloofden mensen vroeger werkelijk dat zotheid als een kei uit het hoofd kon worden gesneden?’

ILL 3.1 Pieter Bruegel – De keisnijding van meester Snottolf (1559) – blz 54-55
‘Pieter Bruegel toont een takje bloeiende bonen dat uit een reusachtig ei steekt. Midden in dat reusachtig ei snijdt iemand een stroom aan keitjes uit het voorhoofd van een verdwaasde man. Bruegel speelt met allerhande details die relateren aan de zotheid: de Middellnederlandse term ‘door’ sloeg bijvoorbeeld zowel op de dooier van een ei als op de zot, zoals in de benaming ‘dorenkist’ voor een verplaatsbare kooi voor agressieve zinnelozen.
Bijzonder als de bonen bloeien
en de appelbomen zijn in hun fleur,
de keyen, waar dan grote krachten toe vloeien
en kwellen ze die blessen met grote vigueur
De keyen zijn ook wonderlijk van kleur
meestendeels wit maar ook groen en rood.
D’een met een keye gaat lichtelijk door,
d’ander draagt in’t hoofd zo zwaar als lood,
die kye verborgen onder die blesse bloot.’
Dichtwerk uit de periode 1511 tot 1524 getiteld:
‘die kye verborgen onder die blesse bloot’

ILL.2.1 Omgeving van Jörg Breu de Oudere, Narrenschotel, 1528 (blz 36)
In de randtafereel boven aan worden parasieten uit het hoofd van een patiënt gesneden
‘ De volledige schotel wemelt in feite van zotheidsgerelateerde motieven, sommige zijn makkelijker te ontwaren dan de andere. De kunstenaar maakte gebruik van bestaande beelden, teksten en geneeskundige overtuigingen.
De zoektocht naar de betekenis van dit werk is dus in de eerste plaats een zoektocht naar de breed gedragen laatmiddeleeuwse ideeën over waanzin, waaronder de impact van de maan en lichaamsvreemde organismen.’(blz 37)

ILL. 15.2 De Narrenschotel – Detail (blz. 203)
‘Een nar zit op handen voeten – een dierlijke houding – terwijl iemand met een grote houtschaaf over zijn rug schraapt.
In de begeleidende tekst lezen we een verzoek: ’Meester, geef hem nog een schaafbeurt, dan raakt die mens zijn dwaasheid kwijt’ Blz. 203).
‘Over mensen met een lompe persoonlijkheid werd gezegd dat ze ungebobelt (ongeschaafd) of grob gebobelt (ruw geschaafd) waren.
Ook in het Middelnederlands vond deze uitdrukking – iemand is ‘onbeschaafd’ of ‘onbehouwen’ – zijn weg naar het dagelijks gebruik. Blz 204)’

IL.L 18.8 Jan van Hemessen, De keisnijding(ca 1550-1555), blz. 252
‘Jan Sanders van Hemissen (ca.1500 – ca.1565) was een vermaard kunstenaar met een goed draaiend atelier te Antwerpen en ontving royaal betaalde opdrachten uit hoge kringen. Rond 1550-1555 schilderde hij een enorm tafereel met als onderwerp de keisnijding. Het is een bloederig schilderij van anderhalve meter breed waarin de open hoofdwond frontaal in beeld is. Het hoofd van de patiënt wordt stevig in bedwang gehouden terwijl de minzaam lachende keisnijder een aanzienlijke kei uit het kwetsbare vlees peutert. De patiënt lijkt het uit te schreeuwen van pijn; een van de omstaanders houdt in stille verschrikking de armen omhoog terwijl op de achtergrond het leven zijn gangetje gaat.De tekst op het getuigschrift op de tafel is in het Duits maar nauwelijks leesbaar. Blz 253)’
I.L.L 18.5 Comt mannen en vrovwen alle bey en laet v snyden vande key (blz 246-247)
Bruegeliaanse composities gedrukt door Jan Tiel na 1616
‘Op de prent van Tiel neemt Zotheid in de diverse scènes vele vormen aan. Onder meer lust, vraatzucht en dronkenschap worden te, tonele gevoerd. Zo bralt een verdin een lichaamwaasde man met bierpul in de hand die van een keigesneden wordt dat hij er op zal proosten wanneer die kei verwijderd is. Dat zotskeien overal in het lijf konden zitten en niet alleen in het hoof blijkt uit de scène waarin een kleine gebochelde behandelaar zonder verpinken met een tang een grote kei trekt uit ‘Jochems keutelpoort’; de man ligt plat op zijn buik met de broek naar beneden.
Het tafereel ernaast toont een hevig brakende vrouw, wier lijf volgens de tekst zodanig vol keien zit dat ze naar een dokter moet. Ze wordt geflankeerd door een klein exotisch geklede arts die een urinaal inspecteerd: Dokter Manshert, die voor een prikje kan zien of de kei en de kamergang dun of dik zullen zijn. ‘Het verdrijven van rottende materie die tot waanzin of melancholie kon leiden via intestinale spoelingen en geforceerd braken was destijds nog een gangbare medische ingreep.’
‘Ook de angst voor snijden in een lichaam is op deze prent duidelijk aanwezig. Het merendeel van de mensen lijkt huiverig te staan tegenover de behandelingen van de keisnijders. Een vastgebonden man, met een uit op de rugleuning van zijn stoel, slaat het geheel gade en verzucht dat het niet vreemd is dat jong en oud liever hun kei behouden als het zoveel pijn doet om die te laten snijden
Helemaal onderaan herhaalt een schijtende man deze gedachte:
Ik zie iedereen die in de handen van meesters komt, veel moet lijden
Daarom kak ik liever de keien uit zodat men niet moet snijden.’

ILL. 17.1 Zuidelijke Nederlanden , De hoofdenbakker (ca. 1570-1580) blz. 224-225
‘Thema’s zoals een gekruisigde Christus, het afgekakte hoofd van Johannes op een schotel of erotische voorstellingen van Suzanna en de ouderlingen – warvan de afbeelding van een naakt badende Suzanna oogluikend werd toegestaan omdat het een Bijbels verhaal was – waren in groten getale terug te vinden in de schilderkunst en de prentkunst.
Vanaf de zestiende eeuw begonnen ook talloze kunstenaars fictieve behandelingen in beeld te brengen. Zo werd de hoofdenbakkerij een geliefd tafereel om thuis aan de muur te hangen. Op een enkele uitzonderij na lijken schilderijen van hoofdbakkerijen sterk op elkaar. Ze tonen een donkere bakkerij waar de klanten rustig wachten terwijl hun afgehakte hoofd in een oven gebakken wordt’ (blz.226).
De hoofdenbakkerij was, zo blijkt, een hoogst originele compositie die voornamelijk inspiratie putte uit taal.
Een domme persoon werd destijds aangeduid als ‘een koolhoofd’ en ‘het is maar kool’ betekende dat iets totale onzin is. Verder kennen we de uitdrukking ’iemand een kool stoven of bakken’ voor een bedrieglijk verzinsel, een grap of fopperij waarbij iemand is beetgenomen. En ‘aan iemand een kool verkopen’ wil zeggen dat men onzin aan het vertellen is.
Opmerkelijk in dit geval zijn de afgeleiden ‘een koolbakkerij’ en ‘een koolbakker’. Deze verwijzen respectievelijk naar een verzinsel en naar iemand die andere graag beetneemt. (blz.227)
Uitgeverij Lannoo over Lijf der Zotheid
‘In haar zoektocht naar antwoorden vond Wauters meer van dit soort beelden, veel meer. Lichamen worden gemangeld, uitgedampt, vermalen en opnieuw gebakken. Neuzen worden geslepen. Hoofden van geliefden verdwijnen in ovens. Deze fictieve operaties waren bijzonder populair in de lange zestiende eeuw. Ze sierden prenten en schilderijen, werden uitgebeeld tijdens feesten en optochten. Iedereen in Europa kende ze en sprak erover. In dit boek vormen ze een verrassend venster op het verleden.
Dit mateloos intrigerende boek neemt je mee in het hoofd van de late middeleeuwers. Met de keisnijder als metgezel, kom je te weten hoe mensen vroeger dachten over lijf en leden, over zichzelf en de ander. Gaandeweg opent zich zo een wereld die onmetelijk veraf lijkt, maar in wezen minder vreemd is dan je zou denken’.
Wendy Wauters
Wendy Wauters is doctor in de kunstwetenschappen (KU Leuven) met een bekroond proefschrift over de belevingswereld van de middeleeuwse kerkganger. Na een carrière als art director in de reclamesector ging ze aan de slag als hoofd collectievorming non-fictie voor de Antwerpse bibliotheken. Ze is een veelgevraagd spreker en houdt ervan om de kleine verhalen van de 16de eeuw voor het voetlicht te brengen.
Wendy Wauters over Lijf der Zotheid
‘Lijf der zotheid is ontsproten uit mijn nieuwsgierigheid naar een verzameling volkomen vreemde maar in de zestiende eeuw alom bekende beelden. Het werd een speurtocht langs geneeskundige overtuigingen, kluchtig vermaak, bijtende spot en onbereikbare verlangens. Het schrijven van dit boek was als het slijpen van een onbehouwen lijf om het in de juiste vorm te krijgen. Uiteraard tevergeefs, want als deze schijnoperaties ons iets leren, is het dat perfectie niet bestaat. Dit boek werd voor mij daarom in de eerste plaats een liefdevolle operatie waarmee ik zo veel mogelijk lagen achter deze mysterieuze beelden wilde blootleggen.’
Wendy Wauters – Lijf der zotheid – Lichaam en geest in de late middeleeuwen.
Uitgever: Lannoo, 336 pag., 73 afbeeldingen, 250x165x30 mm, 781 gr., ISBN: 9789059967656
Info: http://uitgeverijlannoo. € 34,99.
Frank Van Dessel
oktober 2026












