Historische karikaturen Mutsaardsite geven zeldzame inkijk in het leven van finalisten kunstwedstrijd
Karikaturen in olieverf, vergezeld van even geestige bijschriften: op de Mutsaardsite (Universiteit Antwerpen en Koninklijke Academie voor Schone Kunsten) schuilt een verrassend stukje humor, kunst en geschiedenis. In een voormalige toiletruimte brachten finalisten van de prestigieuze kunstwedstrijd Prix de Rome meer dan een eeuw geleden hun hersenspinsels op de muur aan. Op zondag 26 april, tijdens Erfgoeddag 2026, wordt de ruimte uitzonderlijk opengesteld voor het publiek.
Toen prof. Ulrike Müller, docent erfgoedstudies aan UAntwerpen, en haar collega’s in 2022 onderzoek deden naar het erfgoed op de campus, stuitten ze op een opmerkelijke vondst. In een kleine berging op de eerste verdieping van het historische academiegebouw in de Mutsaardstraat bleken muurschilderingen verscholen te zitten achter kasten vol dweilen, borstels en schoonmaakmateriaal.
“Het gaat om een kleine ruimte met een rijke geschiedenis”, vertelt Müller. “Vóór 1890 maakte de hele etage nog deel uit van het Museum van Antwerpen, het huidige KMSKA. Vanaf 1896, na de verhuis van het museum naar het Zuid, werd een deel van de verdieping omgevormd tot zeven kunstenaarsateliers. De berging deed toen nog dienst als toilet- en wasruimte. Die verbouwing was nodig om optimale werkomstandigheden te voorzien voor finalisten van de Prix de Rome, een nationale kunstwedstrijd waarbij kunstenaars 85 dagen lang intensief aan een opgelegd werk sleutelden. Om het jaar stond een andere discipline centraal: schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur, muziek of gravure.”
Pauze met penseel
De finalisten van de Prix de Rome leefden in een soort artistieke quarantaine: aanvankelijk mochten ze alleen op zondag hun atelier verlaten. Bij terugkeer werden ze zelfs gefouilleerd om te voorkomen dat ze hulp van buitenaf kregen. “Het hele traject moet bijzonder slopend zijn geweest”, zegt dr. Gilles Weyns, die samen met Müller onderzoek deed naar de afgebeelde kunstenaars. “Om hun hoofd leeg te maken, begonnen de kunstenaars tijdens hun pauzes op de toiletmuren te schilderen: van karikaturale (zelf)portretten tot plagerige en soms zelfs bijtende boodschappen.”
De olieverfschilderingen ademen (zelf)spot en kameraadschap, al is er ook sprake van rivaliteit tussen de academies. Weyns: “De Prix de Rome genoot veel aandacht in de pers. Kunstenaars uit Gent, Antwerpen en Brussel streden voor de eer van hun academie en stad. Die competitie – die vaak een politiek randje had – zien we ook terug op de muren: zo kleurde iemand het portret van de socialistische kunstenaar Jules Van Biesbroeck uit Gent rood.”
Ook uit het opschrift ‘Adieu, veau, vache, cochon …’ boven de portretten van twee Brusselse finalisten van 1904 blijkt duidelijk een rivaliteit. Op een andere wand verraadt de uitspraak ‘Gaaj gethm toch ni hebbe’ dan weer het zelfvertrouwen van een Antwerpse kunstenaar tegenover twee concurrenten uit de hoofdstad.
Volksfeest
Naast lange werkdagen, torenhoge verwachtingen en onderlinge competitie, hing ook het oordeel van de jury als een zwaard van Damocles boven de kandidaten. “Iedereen mikte op de hoofdprijs: een vierjarige studiereis naar Italië ter waarde van 20 000 frank”, zegt Müller. “Maar die werd niet elk jaar toegekend. In 1901 bijvoorbeeld eindigden twee finalisten op een gedeelde tweede plaats en werd er geen eerste prijs uitgereikt. Niet toevallig staat op de muren ‘Jury, morituri te salutant!’ (Jury, zij die zullen sterven groeten u!) geschreven.”
Naast financiële steun wachtte de winnaar ook publieke erkenning. Müller: “In de thuisstad van de laureaat werd een groots feest georganiseerd. Vooral in Antwerpen groeide dat uit tot een echt volksfeest, met stoeten en huldebetuigingen. Archiefbeelden tonen hoe uitbundig die vieringen waren.”
Tijdens Erfgoeddag willen de onderzoekers deze bijzondere muurschilderingen met het brede publiek delen. Tegelijk hopen ze meer te weten te komen over de kunstenaars en de impact van de wedstrijd. “We doen daarom een oproep naar archiefmateriaal: kunstwerken, brieven, foto’s van deelnemers en vieringen, dagboeken, …. Elk stuk kan helpen om dit unieke verhaal verder te reconstrueren.”
Foto: Copyright: Pedro Viviani De Campos/Ulrike Müller
